Hussein Omar – Auteur en politiek analist

​Europa leefde decennialang onder het dak van een beschavings- и politieke illusie: dat de verzorgingsstaat in staat zou zijn de crises van de wereld op te vangen en een permanent toevluchtsoord te bieden aan Degenen die vluchten voor de hel van autoritarisme, armoede en oorlog. Dit model was gebaseerd op een economische en sociale vergelijking die een grote mate van individuele waardigheid bood, onderwijs, gezondheidszorg, huisvesting en uitkeringen garandeerde, en in de loop der tijd een systeem van sociale rechten opbouwde. Hierdoor kreeg de Europese burger het gevoel dat de staat er was om hem te beschermen, zowel in tijden van kracht als van kwetsbaarheid. Tegelijkertijd omarmde Europa een discours gebaseerd op pluralisme, openheid, vrijheid van beweging en de opvang van migranten, totdat het continent voor miljoenen mensen het symbool werd van stabiliteit, kansen en veiligheid.

​Dit rooskleurige beeld begon echter geleidelijk te botsen met de weerbarstige werkelijkheid. Het was niet langer eenvoudig om dit te behandelen als een model dat onder dezelfde oude voorwaarden houdbaar kon blijven. De verzorgingsstaat heeft immers nooit losgestaan van de kracht van de economie en het vermogen van de staat om belastingen te heffen en zijn instellingen te financieren. Wanneer de groei vertraagt, het concurrentievermogen afneemt en de uitgaven stijgen, wordt het behoud van sociale privileges een complexere zaak. Precies op dat punt begonnen er scheuren te ontstaan in de Europese muur, die jarenlang stevig en onkwetsbaar leek.

​Het is geen geheim meer dat de pijlers van deze welvaart zijn aangetast door een opstapeling van crises. Opeenvolgende oorlogen aan de randen van het continent en in de strategische omgeving leggen toenemende veiligheids- en militaire lasten op. Felle economische concurrentie van opkomende mogendheden trekt het kleed onder het Europese concurrentievermogen vandaan. Voeg daar een energiecrisis, stijgende kosten van levensonderhoud, druk op de overheidsbegrotingen en demografische uitdagingen zoals vergrijzing en dalende geboortecijfers aan toe. Dit alles stelt de staat voor een moeilijke vergelijking: hoe behoud je het niveau van sociale voorzieningen, verhoog je de defensie-uitgaven, investeer je in economie en technologie, én vang je tegelijkertijd aantallen migranten op?

​Het probleem is dat de gewone Europese burger deze vergelijkingen niet ervaart in de vorm van cijfers en begrotingen, maar in de details van zijn dagelijks leven: stijgende huren, moeite om geschikte huisvesting te vinden, wachtlijsten voor bepaalde diensten, hogere belastingen of energiekosten, en het afnemende gevoel dat de nieuwe generatie het per definitie beter zal hebben dan de vorige. Wanneer burgers beginnen te voelen dat de staat niet langer kan bieden wat zij gewend waren, blijft de vraag niet louter economisch. Het verandert snel in een politieke en identiteitsvraag: Wie krijgt deze middelen? Wie heeft prioriteit? En wie draagt de kosten van de crises?

​In het zicht van deze impasse bevinden Europese leiders zich voor een uiterst ingewikkelde taak. Aan de ene kant worden zij geacht de waarden te behouden waarop zij hun politieke project hebben gebouwd; aan de andere kant moeten zij reageren op de zorgen van grote delen van de bevolking die zoeken naar economische en sociale zekerheid. Tussen deze twee paden ontstaat een toenemende spanning rond migratie — niet alleen als menselijke kwestie, maar als onderdeel van een grotere vraag over het vermogen van de staat om nieuwe aantallen op te nemen bij toch al beperkte middelen.

​De impasse beperkt zich echter niet tot de economie, maar strekt zich uit tot het hart van het sociaal contract zelf. Economische teruggang en politieke verwarring hebben ruimte gemaakt voor de opkomst van populitisch-rechtse krachten en radicale stromingen. Zij formuleren hun discours als verdedigers van de oorspronkelijke gemeenschappen en hun beschavings- en seculiere erfgoed. Deze krachten focussen op de hiaten in het integratiebeleid, wijzen op reële problemen in sommige gebieden met een hoge concentratie migranten, en spreken over het ontstaan van parallelle samenlevingen die er niet altijd in slagen volledig te integreren met de waarden en cultuur van de gastlanden.

​Ongeacht de nauwkeurigheid van elk van deze vertogen of de mate van generalisatie die ze bevatten: het negeren van de redenen waarom ze een breed publiek aanspreken, zal er niet voor zorgen dat ze verdwijnen. De opkomst van Europees rechts kan niet alleen worden verklaard als het resultaat van angst voor de ander, noch enkel als een reactie op migratie. Er zijn onderling verweven economische, sociale, culturele en veiligheidsredenen. Ook heerst bij delen van de Europeanen het gevoel dat de traditionele politieke elites geen overtuigende antwoorden meer hebben op de nieuwe vragen.

​Hierin schuilt het gevaar van deze fase. Wanneer centrumpartijen er niet in slagen overtuigende oplossingen te bieden voor huisvesting, migratie, veiligheid of de dalende koopkracht, blijft het vacuüm niet leeg. Het wordt snel opgevuld door krachten die eenvoudigere en scherpere antwoorden bieden, zelfs als die niet altijd de wortels van het probleem kunnen aanpakken. Politiek wordt immers niet alleen beslecht door economische programma’s, maar ook door het vermogen om een verhaal te creëren dat mensen ervan overtuigt dat de toekomst beter kan zijn.

​Deze denkwijze is een essentieel onderdeel geworden van het Europese politieke landschap en bevindt zich niet langer in de marge zoals in eerdere fasen. Traditionele partijen concurreren op hun beurt met deze krachten op dossiers als migratie, grenzen, veiligheid en identiteit. Dit drijft het Europese publieke debat geleidelijk naar een verharding op sommige van deze terreinen. Het resultaat is een toenemende kloof tussen delen van de lokale bevolking en delen van de migrantengemeenschappen, waarbij beide zijden soms in een vicieuze cirkel van onbegrip en wederzijdse geslotenheid terechtkomen.

​De migrant kan van zijn kant voelen dat de blik op hem wantrouwiger is geworden en dat hij voortdurend moet bewijzen dat hij geïntegreerd en loyaal is aan de samenleving waarin hij leeft. Omgekeerd kan een deel van de gast-samenleving het gevoel hebben dat sommige nieuwkomers niet genoeg moeite doen om te integreren, of dat de wetten van het land niet voor iedereen even streng worden toegepast. Tussen deze twee gevoelens groeit de afstand, waardoor een klein incident of een extremistische uitspraak van welke zijde dan ook voeding wordt voor nog meer wantrouwen.

​Het probleem hier is dat integratie geen eenrichtingsverkeer kan zijn. De staat kan niet van de migrant vragen de wet, de taal en de algemene waarden te respecteren, om hem vervolgens achter te laten in geïsoleerde wijken, zwakke scholen en met beperkte kansen op de arbeidsmarkt. Omgekeerd kan de migrant niet zijn volledige rechten opeisen en vervolgens de wetten van de gast-samenleving behandelen als onderhandelbaar volgens zijn eigen culturele of religieuze kader. Echte integratie vereist tegelijkertijd rechten én plichten, en een staat die de wet op iedereen zonder uitzondering toepast.

​Dit brengt ons bij de moeilijkste vraag: is het tijdperk van een open Europa voorbij?

Het is waarschijnlijk nauwkeuriger om te zeggen dat Europa een nieuwe fase is ingegaan waarin welvaart zelf voorwaardelijk is geworden. Ze hangt af van het vermogen van de staat om zijn grenzen te controleren, zijn middelen te beheren en zijn interne cohesie te bewaren. Het is niet langer louter een kwestie van de deuren openen of sluiten, maar van hoe de menselijke dimensie van migratie kan worden gecombineerd met het opvangvermogen van de staat, en het recht van de samenleving om haar belangen te beschermen met het recht van de mens om te zoeken naar veiligheid en een menswaardig leven.

​Europa staat vandaag voor een moment van de waarheid. Dit betekent niet noodzakelijk het einde van haar model, maar wel het einde van een periode van zekerheid dat het model zonder herziening kan blijven voortbestaan. Het is immers duidelijk geworden dat de verzorgingsstaat een sterke economie nodig heeft, dat de economie concurrentievermogen vereist, en dat sociale stabiliteit vraagt om wederzijds vertrouwen tussen burger en staat, alsook tussen de oorspronkelijke bevolking en migranten.

​De komende Europese uitdaging zal daarom niet alleen liggen in het aanscherpen of versoepelen van de grenzen, noch in het verhogen of verlagen van subsidies, maar in het herbouwen van het sociaal contract zelf. Europa moet een duidelijk antwoord geven op de vraag: welk model wil het de komende decennia zijn? Kan het zijn menselijke en democratische waarden behouden en tegelijkertijd migratie, integratie en sociale uitgaven herorganiseren in overeenstemming met haar realistische mogelijkheden?

​Het tijdperk van onvoorwaardelijke gastvrijheid en onbegrensde welvaart in zijn oude vorm is hoogstwaarschijnlijk voorbij. Er is een nieuw tijdperk aangebroken met als kernbegrippen politiek realisme, voorwaardelijke welvaart en strengere integratie. Maar tussen verharding en openheid ligt een brede ruimte waarin Europa kan bewegen als het haar evenwicht wil bewaren.

​Het probleem is namelijk niet dat Europa haar grenzen beschermt — dat is een natuurlijk recht van elke staat — noch dat ze van de migrant vraagt haar wetten en algemene cultuur te respecteren, want dat is een essentieel onderdeel van elk integratieproces. Het probleem begint wanneer angst verandert in haat, wanneer cultureel verschil een excuus wordt voor uitsluiting, of wanneer de verdediging van migrantenrechten verandert in het negeren van de zorgen van de gast-samenleving.

​Europa staat voor een moeilijke proef: ofwel slaagt ze erin haar model te herformuleren zodat het past bij de nieuwe wereld, ofwel laat ze economische en identiteitscrises zich zo ver opstapelen dat ze veranderen in een langdurig intern conflict. Wat de toekomst van het continent zal bepalen, is niet alleen het aantal migranten dat binnenkomt, noch het aantal wetten dat haar regeringen zullen aannemen, maar haar vermogen om het vertrouwen binnen de samenleving en in het idee van het samenleven zelf te herstellen.

​Het oude continent staat niet voor het einde van haar geschiedenis, maar voor het einde van een tijdperk uit haar geschiedenis. Het verschil tussen die twee is groot. Ofwel wordt deze ontbloting een kans om het Europese huis te herorganiseren op een realistischere en evenwichtigere basis, ofwel verandert het in het begin van de geleidelijke takeling van het model dat Europa decennialang maakte tot een van de meest aantrekkelijke regio’s ter wereld voor wie zoekt naar veiligheid, vrijheid en welvaart.